Παντοδύναμος Έλεγχος

How-to-Deal-with-a-Control-Freak
Το νεογέννητο αντιλαμβάνεται ως εσωτερική, τρόπον τινά, την πηγή όλων των γεγονότων που του συμβαίνουν. Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, ότι αν ένα βρέφος κρυώνει και το άτομο που το φροντίζει το αντιληφθεί και του προσφέρει ζεστασιά, τότε το βρέφος θα βιώσει μια προγλωσσική εμπειρία, στην οποία δίνει την ερμηνεία ότι με κάποιο μαγικό τρόπο έχει εξασφαλίσει ζεστασιά.
Η αίσθηση ενός ατόμου ότι έχει την ικανότητα να επηρεάσει τον κόσμο, ότι έχει δύναμη επιρροής, αποτελεί φυσικά μια κρίσιμη διάσταση της αυτοεκτίμησής του, η ύπαρξη της οποίας έχει τις ρίζες της στις βρεφικές και εξωπραγματικές αλλά φυσιολογικές για εκείνη την περίοδο φαντασιώσεις παντοδυναμίας.
Καθώς το παιδί ωριμάζει, αυτή η φαντασίωση δίνει τη θέση της σε μια φάση δευτερογενούς παντοδυναμίας, στην οποία ένα ή περισσότερα πρόσωπα που φροντίζουν το παιδί θεωρούνται από το ίδιο παντοδύναμα. Τελικά, καθώς το παιδί ωριμάζει περισσότερο, έρχεται αντιμέτωπο με το δυσάρεστο γεγονός ότι κανένα άτομο δεν έχει απεριόριστες δυνάμεις.
Κάθε υγιής ενήλικος που αναγνωρίζει ότι η δύναμη των ανθρώπων δεν είναι απεριόριστη θα πρέπει να έχει βιώσει με ασφάλεια την πρώιμη περίοδο της ζωής του, κατά την οποία απολάμβανε ελεύθερα τις φυσιολογικές, για το εξελικτικό του στάδιο, αυταπάτες αναφορικά τόσο με την παντοδυναμία του εαυτού του όσο και με την παντοδυναμία των ατόμων από τα οποία εξαρτιόταν άμεσα.
Ο καθένας από εμάς που «διαισθάνθηκε» ότι κάτι καλό θα συμβεί σε κάποιο τυχερό παιχνίδι και στη συνέχεια κέρδισε, γνωρίζει πόσο θελκτική είναι η αίσθηση του παντοδύναμου ελέγχου.
Εάν η προσωπικότητα ενός ατόμου είναι οργανωμένη γύρω από την αναζήτηση και την απόλαυση της αίσθησης ότι ασκεί αποτελεσματικά την παντοδυναμία του, και ότι όλα τα άλλα πρακτικά και ηθικά ζητήματα έχουν μόνο δευτερεύουσα σημασία, τότε εύλογα αυτή η προσωπικότητα μπορεί να θεωρηθεί ψυχοπαθητική.
Είναι συνηθισμένη η άποψη ότι οι περισσότεροι εγκληματίες είναι ψυχοπαθείς και το αντίστροφο. Παρ’όλα αυτά, θα πρέπει να τονίσουμε ότι υπάρχουν πολλά άτομα που, αν και σπάνια παραβιάζουν το νόμο, έχουν προσωπικότητα που καθοδηγείται από την άμυνα του παντοδύναμου ελέγχου. Η μελέτη του Bursten αναφέρει ότι αυτά τα άτομα προβαίνουν στο συνειδητό χειρισμό των άλλων προκειμένου να αποφύγουν το άγχος και να διατηρήσουν την αυτοεκτίμησή τους.
Μια βασική ενασχόληση αλλά και ευχαρίστηση των ατόμων με προσωπικότητα που κυριαρχείται από παντοδύναμο έλεγχο είναι «να τη φέρνουν» στους άλλους. Τέτοια άτομα συναντά κανείς σε επιχειρήσεις που απαιτούν δόλο, προσωπική κυριαρχία σε βάρος οποιουδήποτε άλλου ενδιαφέροντος και ανάληψη ριψοκίνδυνων εγχειρημάτων. Τα άτομα αυτά απαντώνται σε ηγετικούς ρόλους σε επιχειρήσεις και σε άλλους χώρους τέτοιου τύπου, καθώς και σε επαγγέλματα που έχουν σχέση με πωλήσεις, στους ηγέτες αιρέσεων και στις βιομηχανίες της διαφήμισης και της ψυχαγωγίας και οπουδήποτε αλλού υπάρχει μεγάλη πιθανότητα άσκησης ανελέητης εξουσίας.
Απόσπασμα από το βιβλίο «Ψυχαναλυτική Διάγνωση» της Nancy McWilliams, Εκδόσεις: Ελληνικά Γράμματα
Advertisements

Ιδεοψυχαναγκαστική Νεύρωση (OCD)

anxiety-clipart-ocd-symptom-1

Η (απο)μόνωση του συναισθήματος είναι ένας δευτερογενής αμυντικός μηχανισμός του Εγώ, που επιτρέπει στο συναίσθημα να διαχωριστεί και να απομακρυνθεί από το γνωστικό μέρος μιας στρεσογόνου εμπειρίας, ή κάποιας απαγορευμένης σκέψης ή φαντασίωσης. Βάσει της ψυχοδυναμικής/ψυχαναλυτικής προσέγγισης, η μόνωση συναισθήματος θεωρείται βασικός μηχανισμός άμυνας (απέναντι στο ασυνείδητο άγχος) στα πλαίσια της Ιδεοψυχαναγκαστικής Νεύρωσης (Obsessive–Compulsive Disorder/OCD). 

Το άτομο που μονώνει και αποφεύγει έντονα τα δυσάρεστα συναισθήματα (π.χ. θυμός, ζήλεια ή φθόνος), ενδέχεται αργά ή γρήγορα να προχωρήσει σε ένα μανιακό παιχνίδι ψυχαναγκασμών/ιδεοληψιών (έμμονες σκέψεις, ιδέες ή φαντασιώσεις) και καταναγκαστικών συμπεριφορών (π.χ. τελετουργίες με μέτρημα, πλύσιμο, τάξη, συμμετρία κ.α.). Για παράδειγμα, το άτομο μπορεί να έχει εμμονικές φαντασίες ότι βλάπτει σοβαρά με τα χέρια του κάποιον (ιδεοληψία), ενώ η ακόλουθη συμπεριφορά του (καταναγκασμός) να αφορά σε επαναλαμβανόμενο πλύσιμο των χεριών του (κάθαρση/εξαγνισμός) με αριθμητική συχνότητα που να παραπέμπει στην ηλικία του θύματος. Με αυτό τον τρόπο, το άτομο προσπαθεί να ελέγξει το άγχος που του προκαλεί η ασυνείδητη καταστροφικότητα που τρέφει προς το πρόσωπο αυτό ή κάποιο άλλο που μπορεί ασυνείδητα να συμβολίζει π.χ. τον οιδιπόδειο γονέα (μεταβίβαση). Ετσι, θα μπορούσαμε εδώ να πούμε ότι η δυσκολία αποδοχής των συναισθημάτων θυμού, μίσους ή οργής αποτυπώνεται και εκφράζεται μέσα από τα συμπτώματα μιας ιδεοψυχαναγκαστικής νεύρωσης.

Ο άνθρωπος, λοιπόν, αρχίζει να παγιδεύεται όλο και περισσότερο (νοητικά και συμπεριφορικά) σε έναν φαύλο κύκλο εμμονών και παρορμήσεων που μοιάζει αρχικά να τον βοηθά να ελέγχει τα συναισθήματά του ή να διαχειρίζεται ενδοψυχικές συγκρούσεις που απειλούν το ξάγρυπνο Εγώ του. Συχνά, πίσω από τα συμπτώματα μιας ιδεοψυχαναγκαστικής νεύρωσης κρύβεται έντονος ασυνείδητος φθόνος ή οργή. Το άτομο γενικότερα δυσκολεύεται να αποδεχτεί ή να εκφράσει τα «δυσάρεστα» και ενοχοποιημένα συναισθήματα. Η βαθιά ενοχή και η έντονη αυτομομφή είναι ψυχικές καταστάσεις που συνήθως χαρακτηρίζουν την ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση.

Επιπλέον, η αυστηρή ακαμψία γύρω από θέματα σεξουαλικής ηθικής είναι συχνά παρούσα. Η συμπτωματολογία της νεύρωσης λοιπόν ενδέχεται να βασίζεται στην κυριαρχία έντονων σεξουαλικών σκέψεων και φαντασιώσεων, που συγχρόνως είναι ηθικά απαγορευμένες και έντονα ενοχοποιημένες. Για παράδειγμα, μια βαθιά θρησκευόμενη γυναίκα που «τυχαίνει» να είναι ιδιαίτερα σχολαστική (έως και ψυχαναγκαστική) με την καθαριότητα, θα μπορούσε με αυτό τον τρόπο να αντιστέκεται σε ασυνείδητες «βρώμικες» σεξουαλικά σκέψεις και φαντασίες που η θρησκευτική ηθική της γυναίκας απαγορεύει…

Η μανιακόμορφη συμπτωματολογία της ιδεοψυχαναγκαστικής νεύρωσης αρχίζει σταδιακά να ταλαιπωρεί πολύ τον άνθρωπο, ενώ η καθημερινότητά του παρουσιάζει σημαντικά προβλήματα λόγω της ισχυρής εμμονικής παρουσίας… Η ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση αντιμετωπίζεται συχνά μέσω προσωπικής ψυχοθεραπείας, ενώ κάποιες φορές μπορεί να κριθεί απαραίτητη η παρέμβαση ψυχιάτρου (φαρμακοθεραπεία). Συγκεκριμένα, η Ψυχοδυναμική/Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεία θα βοηθήσει το άτομο να ανακαλύψει τα κρυμμένα νοήματα των εμμονών και των καταναγκασμών του προκειμένου να καταφέρει να αποδεχτεί «δύσκολα» για τον ίδιο συναισθήματα (π.χ. θυμός ή μίσος) ή επιθυμίες που μέχρι τώρα στέκονται αγέρωχες απέναντι από ηθικές επιταγές και αδιαπραγμάτευτες απαγορεύσεις… 

Βαλάντης Χουτοχρήστος – Ψυχολόγος (Απόφοιτος Παντείου), Ψυχοδυναμικός Ψυχοθεραπευτής, Επιστημονικά Υπεύθυνος του PsychoTherapy Lab

📞 (+30) 212 1015339
📱 (+30) 697 0040938

Αγκαλιάζοντας Τα Συναισθήματά Μας

North Mavora Lake

«Μπορούμε να φανταστούμε μια ωραία, καθαρή λίμνη μες στη μέση ενός θαυμάσιου τοπίου. Την περιτριγυρίζουν βουνά με άσπρες κορφές και καταπράσινα δάση. Το νερό της είναι δροσερό, καθαρό και μπορούμε να δούμε μέσα του το παιχνίδισμα που κάνουν τα διάφορα χρώματα. Υπάρχουν και μερικά μέρη, όπου η λίμνη δείχνει σκοτεινή. Εκεί φαίνεται πως είναι τα πιο βαθιά της σημεία. Στο νερό της καθρεφτίζονται το χιόνι, που καμιά φορά φθάνει μέχρι την όχθη της, ο γαλάζιος ουρανός, τα σκοτεινά σύννεφα. Την άνοιξη έρχεται η εποχή των καταιγίδων και των πράσινων λιβαδιών, το καλοκαίρι ανθίζουν όλα τα λουλούδια και το φθινόπωρο επικρατεί το χρυσό χρώμα. Το νερό απ’ τις βροχές και το χιόνι μαζεύεται στις κατηφόρες και ρέει μέσα στη λίμνη. Έτσι αυτή έχει πάντα φρέσκο νερό, που την αναγεννάει και δεν την αφήνει να ξεραθεί. Ο κίνδυνος να παραγεμίσει η λίμνη και να ξεχειλίσει το νερό από τις όχθες της, να πλημμυρίσει το τοπίο γύρω της, να σπάσουν τα αναχώματα και να καταστραφούν εύφορα χωράφια, αποκλείεται από την ίδια τη φύση. Η λίμνη μας ρυθμίζεται μόνη της με μια φυσική εκροή. Μερικά μικρά ρυάκια που φέρνουν αδιάκοπα το νερό από τη λίμνη στα χωράφια και που μετατρέπονται με τις βροχές σε μικρούς ορμητικούς ποταμούς, φροντίζουν ώστε να μην ανεβαίνει αισθητά η στάθμη του νερού στη επιφάνεια της λίμνης. Ιδιαίτερα θα έπρεπε να προσέξουμε τη σημασία που έχουν για τη λίμνη και για το τοπίο τα ρυάκια που χύνονται από ψηλά στη λίμνη, καθώς κι εκείνα που φεύγουν από αυτή. Την εικόνα αυτή μπορούμε με κάποια φαντασία να τη μεταφέρουμε σε μας τους ίδιους.

Η λίμνη είναι ο τόπος όπου διαμένουν τα συναισθήματά μας. Συναισθήματα, όπως καταιγίδες, ηλιοχαρή συναισθήματα άνοιξης, βροντές οργής και μανίας, θλιμμένα βράδια μέσα σε ρομαντικές στιγμές των εποχών του χρόνου. Με άλλα λόγια: η λίμνη είναι γεμάτη μέχρι απάνω με τα συναισθήματά μας. Τα ρυάκια παριστάνουν στην εικόνα μας τους δρόμους, που δίνουν έκφραση στα συναισθήματά μας. Για όλα αντιστοιχεί ένα ρυάκι – για τις κινήσεις του σώματός μας, για τη φωνή μας, την αναπνοή μας, τις σκέψεις, τις παραστάσεις και τις φαντασίες μας. Τα συναισθήματά μας εκφράζονται λοιπόν μέσα από τέτοιους δρόμους. Το σώμα, σαν φορέας υγείας και αρρώστιας, καθώς και οι άνθρωποι και ο κόσμος γύρω μας, είναι τα χωράφια, που εφοδιάζονται και συντηρούνται με συναισθήματα. Τα συναισθήματα εναλλάσσονται στη ροή τους μέσα από τα ρυάκια. πότε ρέει θλίψη, πότε οργή, πότε χαρά ή εκδίκηση. Πρέπει να μεριμνούμε, ώστε τα συναισθήματά μας να βρίσκουν σίγουρα το δρόμο τους προς τα έξω, διαμέσου των κατάλληλων ρυακιών. Αν για έναν οποιοδήποτε λόγο επιχειρούσαμε να αποκλείσουμε τη ροή ενός συναισθήματος, επειδή δεν είναι επιτρεπτό, τότε αποκλείουμε το δρόμο αυτόν και για άλλα συναισθήματα και έτσι διαταράσσουμε την ισορροπία και τις αυτορυθμιζόμενες ενέργειες του πολυσήμαντου Όλου. Το ανάχωμα – που δημιουργούμε – δεν αφήνει το νερό να κυλήσει προς τα έξω. Νιώθουμε τον εαυτό μας φτωχό σε συναισθήματα και τον αποξενώνουμε από αυτά. Μας πιάνει φόβος όταν τα προσεγγίζουμε…»

Απόσπασμα από το βιβλίο του Γιώργου Κανακάκη «Βλέπω τα δάκρυά σου»

Γιατί δεν λέμε εύκολα Όχι;

say no1.png

Ποιος από εμάς δεν έχει βρεθεί στην αμήχανη και δύσκολη θέση να πρέπει να πει Όχι σε κάποιον που μπορεί να χρειάζεται μια χάρη ή εξυπηρέτηση… Αναμφίβολα, δεν μας είναι καθόλου  εύκολο να λέμε Όχι σε φίλους, συγγενείς, γονείς ή συνεργάτες. Είναι όμως κάποιες φορές που οι προσωπικές μας ανάγκες και επιθυμίες ζητούν επιτακτικά φροντίδα και προτεραιότητα! Εξάλλου, μια αληθινή ανθρώπινη σχέση οφείλει να βασίζεται στην αμοιβαία ειλικρίνεια, αποδοχή και εμπιστοσύνη.

Κάποιες από τις αιτίες που δυσκολευόμαστε να λέμε Όχι:

1.»Για να είσαι καλός άνθρωπος, πρέπει πάντα να φροντίζεις τους άλλους»: Πολλοί άνθρωποι έχουν ταυτίσει απόλυτα την καλοσύνη με την διαρκή παροχή φροντίδας στους άλλους. Στην αντίστροφη (και ασυνείδητη) λειτουργία αυτού, είναι σαν «ο άνθρωπος που θέτει σε προτεραιότητα τον εαυτό του να είναι κακός!».

2.»Αν λέω Όχι στους άλλους, τότε φοβάμαι ότι θα τους χάσω από τη ζωή μου.»: Το άτομο που δυσκολεύεται να αρνηθεί, φοβάται ασυνείδητα ότι (αν πει Όχι) θα χάσει τους κοντινούς του ανθρώπους – σαν να μην τον έχουν πλέον ανάγκη… Η κατάσταση αυτή συνδέεται συχνά με την υψηλή ή χαμηλή αυτοεκτίμηση του ατόμου.

3. Χαμηλή αυτοεκτίμηση και άγχος αποδοχής: Συνήθως, τα άτομα που δυσκολεύονται να πουν όχι παρουσιάζουν χαμηλή αυτοεκτίμηση, και φοβούνται ότι δεν θα είναι αποδεκτοί από τους άλλους αν δεν ανταποκρίνονται διαρκώς στις ανάγκες τους.

4. Δυσκολία ανάληψης ευθύνης στη ζωή (σαμποτάζ εαυτού).: Το άτομο που φοβάται να αναλάβει προσωπικές ευθύνες στη ζωή του, θα θέτει πάντα σε προτεραιότητα τις ανάγκες των άλλων για να αποφύγει ασυνείδητα την προσωπική του εξέλιξη/ανάπτυξη και τις δυσκολίες που μπορεί να συνοδεύουν αυτή (σαμποτάζ εαυτού).

5. Αποφυγή έντονων τύψεων & ενοχών: Η αποφυγή μιας πιθανής σύγκρουσης με τους άλλους έρχεται για να προστατεύσει αμυντικά τον ψυχισμό από έντονες τύψεις και ενοχές. Συνήθως, το άτομο που διαρκώς δυσκολεύεται να θέτει σε προτεραιότητα τον εαυτό του, θα λέγαμε ότι χαρακτηρίζεται από ένα αίσθημα γενικότερης ενοχής.

6. Δυσκολία με τις διαπροσωπικές συγρούσεις (φόβος σύγκρουσης): Το άτομο που λέει πάντα Ναι, συνήθως φοβάται να συγκρουστεί με τους άλλους. Είναι αρκετές οι περιπτώσεις που το άτομο φαντασιώνεται την όποια  σύγκρουση με τους άλλους  σαν μια ανεξέλεγκτη κατάσταση θυμού και επιθετικότητας (ενώ στη πραγματικότητα ενδέχεται η σύγκρουση να είναι ήπια).  Συνήθως, το άτομο αυτό έχει κατά καιρούς καταπιέσει συναισθήματα έντονου θυμού, αρνούμενο ίσως να ακούσει τις δικές του εξίσου σημαντικές ανάγκες και επιθυμίες…

Αδιαμφισβήτητα, δε μας είναι καθόλου εύκολο να λέμε Όχι… Κάποιες φορές, όμως, μοιάζει να είναι πραγματικά η μοναδική διέξοδος! Και ας μην ξεχνάμε ότι για να τα πηγαίνουμε καλά με τους άλλους, καλούμαστε πρώτα να τα πηγαίνουμε καλά με τον ίδιο μας τον εαυτό..!

Βαλάντης Χουτοχρήστος – Ψυχολόγος, Ψυχοδυναμικός Ψυχοθεραπευτής, Επιστημονικά Υπεύθυνος του PsychoTherapy Lab

Ασυνείδητο

freud

«Η συνείδηση μοιάζει με συντριβάνι που παιχνιδίζει στον ήλιο και ξαναβυθίζεται στη μεγάλη υπόγεια δεξαμενή του ασυνείδητου από όπου πηγάζει.» – Freud S.

Το ασυνείδητο είναι μια έννοια της ψυχολογίας που -ενώ χρησιμοποιήθηκε από πολλούς στο παρελθόν- την σημερινή της ισχύ την έλαβε από τον Σίγκμουντ Φρόυντ. Το ασυνείδητο μπορεί να περιγραφεί ως εκείνο το μέρος του μυαλού το οποίο «γεννάει» πολλές νοητικές διαδικασίες οι οποίες εκδηλώνονται στο μυαλό του ατόμου χωρίς το άτομο να γνωρίζει την ύπαρξη τους. Αυτές οι διαδικασίες περιλαμβάνουν ασυνείδητα συναισθήματα, ασυνείδητες σκέψεις ή/και ιδέες, ασυνείδητες αντιλήψεις, ασυνείδητες αντιδράσεις, συμπλέγματα, φοβίες και κρυφούς πόθους και επιθυμίες.

Ο Σίγκμουντ Φρόυντ μιλώντας για τα όνειρα αναφέρει: Η αντίληψη του στοιχείου του ονείρου είναι η ακόλουθη: δεν είναι κάτι πρωταρχικό και ουσιώδες μια «καθαυτό σκέψη» αλλά ένα υποκατάστατο, για κάτι άλλο άγνωστο στο ενδιαφερόμενο πρόσωπο, ακριβώς όπως είναι η υποκείμενη πρόθεση ενός σφάλματος, δηλαδή ένα υποκατάστατο για κάτι που πραγματικά το γνωρίζει ο ονειρευόμενος, αλλά δεν είναι προσιτό στη γνώση του. Πρόκειται τώρα να προτείνω την εισαγωγή μιας μεταβολής στην ορολογία μας για να την κάνουμε πιο ευέλικτη. Αντί να χρησιμοποιύμε λέξεις «κρυμμένο», «απρόσιτο», «καθαυτό», ας δώσουμε μια πιο συγκεκριμένη περιγραφή και ας πούμε «απρόσιτο για την συνείδηση του ονειρευόμενου» ή «ασυνείδητο».

 Το ασυνείδητο και οι ασυνείδητες διαδικασίες

Η νευροεπιστήμη αποδέχεται το ασυνείδητο. Για παράδειγμα, ερευνητές στο Columbia University Medical Center βρήκαν πως γρήγορες εικόνες τρομακτικών προσώπων προκαλούν ασυνείδητο άγχος και μπορούν να εντοπιστούν στον εγκέφαλο με μηχανές απεικόνισης του εγκεφάλου.

 Το ασυνείδητο στην ψυχανάλυση

Αν και ο Σίγκμουντ Φρόυντ δεν ανακάλυψε για πρώτη φορά το ασυνείδητο, συνέβαλε ουσιαστικά στην μελέτη του. Κατά την περίοδο του 19ου αιώνα η επικρατούσα πεποίθηση ήταν θετικιστικής κατεύθυνσης, υπήρχε δηλαδή η άποψη πως ο άνθρωπος μπορούσε να ελέγξει με τη λογική τη συμπεριφορά του και τη σχέση του με τον κόσμο. Ο Φρόυντ πρότεινε ουσιαστικά πως αυτή η θέση είναι μία αυταπάτη καθώς οι άνθρωποι δρουν συχνά για λόγους που δεν άπτονται των συνειδητών σκέψεων τους, καθώς το ασυνείδητο μπορεί να αποτελεί την πηγή των ανθρώπινων κινήτρων. Ο Φρόυντ προέκτεινε τη θεωρία του μελετώντας συστηματικά τα όνειρα, τα οποία αποκάλεσε και τον «βασιλικό δρόμο προς το ασυνείδητο», θεωρώντας τα ως το καλύτερο δείγμα πεδίου δράσης του ασυνειδήτου.

Στην σπουδαιότερη -σύμφωνα με τον ίδιο- εργασία του Η Ερμηνεία των Ονείρων, ανέπτυξε τα επιχειρήματα του περί της ύπαρξης του ασυνειδήτου αλλά και περιέγραψε μια μεθοδολογία για την πρόσβαση του ατόμου σε αυτό, μέσω του προ-συνειδητού. Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία , το ασυνείδητο αποτελεί ένα μεγάλο μέρος του ανθρώπινου ψυχισμού και περιλαμβάνει τις βασικές ορμές της ψυχικής ενέργειας, τα γεγονότα, τις επιθυμίες και τις παρορμήσεις που έχουν απωθηθεί από τη συνείδηση, καθώς και τις εμπειρίες της παιδικής ηλικίας που ο άνθρωπος έχει ξεχάσει, αλλά, παρόλα αυτά, καθορίζουν και κατευθύνουν τη ζωή του. Ο Φρόυντ ξεχώρισε το μυαλό στο συνειδητό ή το εγώ και σε δύο μέρη του ασυνείδητου, το εκείνο και το υπερεγώ. Σε αυτή την θεωρία, το ασυνείδητο αναφέρεται στο μέρος της νοητικής διαδικασίας όπους τα αντικείμενα είναι απρόσιτα προς την συνείδηση.

Στην ψυχανάλυση το ασυνείδητο δεν αποτελείται μόνο απ’ότι δεν είναι συνειδητό αλλά απ’ότι ενεργά απωθείται από την συνείδηση ή ό,τι το άτομο δεν θέλει να γνωρίζει συνειδητά. Ο ψυχαναλυτής τότε προσπαθεί να επαναφέρει στην συνείδηση αυτό το οποίο το άτομο απώθησε στο ασυνείδητο. Τα μηνύματα ωστόσο που πηγάζουν απο μια αντίθεση στο συνειδητό και το ασυνείδητο θα θέλουν πιθανώς μια «»αποκρυπτογράφηση»» και ο ψυχαναλυτής είναι αυτός ο οποίος θα αποκρυπτογραφήσει τα μηνύματα αυτά και θα τα παρουσιάσει στο άτομο.

 Το συλλογικό ασυνείδητο

Ο Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ ανέπτυξε περισσότερο την θεωρία. Χώρισε το ασυνείδητο σε δυο μέρη: το προσωπικό ασυνείδητο και το συλλογικό ασυνείδητο. Το προσωπικό ασυνείδητο είναι τα στοιχεία του ατόμου τα οποία έχουν λησμονηθεί ή έχουν απωθηθεί. Το συλλογικό ασυνείδητο είναι ένα μέρος του ασυνείδητου νου, κοινό σε όλους τους ανθρώπους και περιέχει αρχέτυπα, παγκόσμιες νοητικές «προδιαθέσεις» μη βασισμένες στην εμπειρία.

Πηγή: http://www.wikipedia.org

Σαδομαζοχιστικές Σχέσεις

sadism2.jpg

Δεν υπάρχει αμφιβολία πώς, ως προς τις πρακτικές συνέπειες, η επιθυμία να εξαρτάσαι ή να υποφέρεις είναι αντίθετο της επιθυμίας να κυριαρχείς ή να κάνεις τους άλλους να υποφέρουν. Ψυχολογικά όμως και οι δύο τάσεις είναι αποτέλεσμα μιας βασικής ανάγκης που πηγάζει από την ανικανότητα ανοχής της μοναξιάς και της αδυναμίας του εγώ. Προτείνω να ονομαστεί η επιδίωξη που βρίσκεται στη βάση του σαδισμού και του μαζοχισμού συμβίωση. Η συμβίωση, με την ψυχολογική της έννοια, σημαίνει τη συνένωση ενός ατομικού εγώ με ένα άλλο εγώ (ή μια άλλη δύναμη έξω από το εγώ) με τέτοιο τρόπο ώστε καθένα από τα εγώ να χάνει την ακεραιότητα του και καθένα να αλληλοεξαρτάται απόλυτα από το άλλο. Το σαδιστικό πρόσωπο έχει ανάγκη το αντικείμενο του, το ίδιο όπως το και το μαζοχιστικό έχει ανάγκη από το δικό του. Μόνο που αντί να αναζητήσει τη σιγουριά με το να απορροφηθεί, την κερδίζει απορροφώντας κάποιον άλλον. Και στις δυο περιπτώσεις η ακεραιότητα του ατομικού εγώ χάνεται. Στη μια περίπτωση διαλύω το εγώ μου μέσα σε μια εξωτερική δύναμη. Χάνω το εγώ. Στην άλλη περίπτωση, μεγαλώνω το εγώ μου, κάνοντας ένα άλλο πρόσωπο μέρος του εαυτού μου και έτσι αποκτώ τη δύναμη που μου έλειπε σαν ανεξάρτητο εγώ. Σε όλες τις περιπτώσεις στην παρόρμηση για τη δημιουργία  σχέσης συμβίωσης με κάποιον άλλο οδηγεί η ανικανότητα να υποφέρει κανείς τη μοναξιά του ατομικού του εγώ. Αυτό κάνει πρόδηλους τους λόγους για τους οποίους η σαδιστική και η μαζοχιστική τάση συμπλέκονται η μια πάντα με την άλλη. Μολονότι στην επιφάνεια παρουσιάζονται σαν αντιφάσεις, στην ουσία πηγάζουν από την ίδια βασική ανάγκη. Οι άνθρωποι δεν είναι σαδιστές ή μαζοχιστές, αλλά υπάρχει μια σταθερή διακύμανση ανάμεσα στην ενεργητική και στην παθητική πλευρά του συμπλέγματος διαβίωσης, ώστε είναι συχνά δύσκολο να καθορίσουμε ποια πλευρά του συμπλέγματος αυτού ενεργεί σε δοσμένη στιγμή. Και στις δύο περιπτώσεις η ελευθερία και η ατομικότητα χάνονται.

Συχνά και όχι μόνο στη λαϊκή χρήση, ο σαδομαζοχισμός μπερδεύεται με τον έρωτα. Ιδιαίτερα τα σαδομαζοχιστικά φαινόμενα ερμηνεύονται σαν ερωτικές εκδηλώσεις. Η στάση πλήρους αυταπάρνησης για το χατίρι ενός άλλου και η παράδοση των απαιτήσεων σου σ’ ένα άλλον εξυμνούνται σαν παραδείγματα «μεγάλου έρωτα». Φαίνεται πως δεν υπάρχει καλύτερη απόδειξη «αγάπης» από τη θυσία και την προθυμία να παραδοθείς για χατίρι του αγαπημένου σου προσώπου. Στην πραγματικότητα σ’ αυτές τις περιπτώσεις η «αγάπη» είναι ουσιαστικά μαζοχιστική επιθυμία που πηγάζει από την ανάγκη συμβίωσης του ενδιαφερόμενου προσώπου. Αν λέγοντας έρωτα εννοούμε την ένωση δύο ανθρώπων πάνω στη βάση της ανεξαρτησίας και της ακεραιότητας των ενδιαφερόμενων προσώπων, τότε ο μαζοχισμός και ο έρωτας είναι αντίθετα. Ο έρωτας βασίζεται στην ισότητα και την ελευθερία. Αν βασίζεται στην υποταγή και την απώλεια της ακεραιότητας του ενός συντρόφους είναι μαζοχιστική εξάρτηση, ανεξάρτητα από το αν η σχέση έχει λογική μορφή. Ο σαδισμός επίσης εμφανίζεται συχνά κάτω από τη μάσκα του έρωτα. Η κυριαρχία ενός άλλου, ο ισχυρισμός πως το να εξουσιάζεις κάποιον το κάνεις για το καλό του, εμφανίζεται συχνά σαν έκφραση αγάπης, ενώ ο ουσιαστικός παράγοντας είναι η χαρά της κυριαρχίας.

Απόσπασμα από το βιβλίο «Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία» του Έριχ Φρόμ

Σίγκμουντ Φρόυντ: Ο κατακτητής της ψυχής

freud4

«Γεννήθηκα στις 6 Μαΐου του 1856, στο Φράιμπουργκ της Μοραβίας, μια μικρή πόλη της σημερινής Τσεχοσλοβακίας. Οι γονείς μου ήταν Εβραίοι. Εγώ ο ίδιος παρέμεινα Εβραίος.» -Σ. Φρόυντ

«Η ζωή μου και η ψυχανάλυση»

Πόσο γνώριμος είναι ο ιδρυτής της πιο διάσημης και ταυτόχρονα πιο παρερμηνευμένης θεωρίας; Τι γνωρίζουμε για τη ζωή του;

Δεκάδες βιογραφίες, αρχίζοντας από την πρώτη, εκείνη του έμπιστου και αφοσιωμένου μαθητή του, του Ε. Τζόουνς, επιχειρούν να αποτυπώσουν τη ζωή του. Ο ίδιος όμως θεωρούσε αδύνατο ένα τέτοιο εγχείρημα.

«Δεν μπορούμε να γίνουμε βιογράφοι χωρίς να συμβιβαστούμε με την ψευδολογία, με την απόκρυψη, την υποκρισία, την κολακεία, για να μην αναφέρουμε και τη συγκάλυψη της ίδιας μας της ακατανοησίας. Η βιογραφική αλήθεια είναι απροσπέλαστη» (γράμματα στον Τσβάιχ, 1936).

Να παραιτηθούμε από βιογραφικές ενασχολήσεις, μας παροτρύνει ο Φρόυντ. Αλλωστε, «η ζωή μου δεν έχει ενδιαφέρον παρά μόνο σε σχέση με την ψυχανάλυση» συνήθιζε πάντα να λέει.

Το ηδονοβλεπτικό ωστόσο αναγνωστικό βλέμμα δεν σταμάτησε να αναζητεί λεπτομέρειες της ζωής του, από τις πιο ασήμαντες ως εκείνες που θεωρούσε τις πιο σημαντικές.

Πολύτιμο υλικό στάθηκαν το Αρχείο Φρόυντ και τα εννιακόσια γράμματα που είχε στη διάρκεια των αρραβώνων του ανταλλάξει με την αγαπημένη του σύζυγο Μάρθα Μπάρνεϊ. Τότε που ως νεαρός γιατρός έκανε στο Παρίσι  την ειδικότητά του.

Ένα γράμμα, ακόμη και δύο κάθε ημέρα για τέσσερα συνεχώς χρόνια. Γράμματα μιας υψηλής λογοτεχνικής και ιστορικής αξίας, μάρτυρες μιας εποχής (που δεν είχε – φευ! – τηλέφωνα και κινητά για να ακυρώνει την επικοινωνία) και ενός ψυχισμού που παλλόταν από έρωτα για τη γνώση και τότε για τη Μάρθα!.. που την αποκαλούσε «Αγαπημένη μου, μικρή μου πριγκίπισσα».

freud7

Αντικρουόμενα συναισθήματα

Εκατόν πενήντα χρόνια μετά τη γέννησή του ο Φρόυντ εξακολουθεί να προκαλεί απορία, θαυμασμό, επιφύλαξη, δέος, αποστροφή. Ωσεί παρόντα και ζωντανά συναισθήματα. Σαν να ήταν χθες που το «σκάνδαλο» της ψυχανάλυσης πρόβαλε στον ακαδημαϊκό και κοινωνικό ορίζοντα της δυτικοευρωπαϊκής κουλτούρας.

Ιδού πώς ήθελε ο ίδιος να περιγράφει τον εαυτό του:

«Στην πραγματικότητα δεν είμαι επιστήμονας ούτε ερευνητής ούτε ένας πειραματιστής, ούτε καν στοχαστής. Από τη φύση μου είμαι μονάχα ένας κονκισταδόρος, ένας εξερευνητής, αν προτιμάς αυτόν τον όρο, κι έχω όλη την περιέργεια, την τόλμη, την επιμονή που χαρακτηρίζει το είδος τούτο των ανθρώπων. Σε γενικές γραμμές, δεν αναγνωρίζεται η αξία τους παρά μονάχα όταν πετύχουν, όταν ανακαλύψουν κάτι το ουσιαστικό, διαφορετικά παραμερίζονται» (γράμμα στον Φλις, 1990).

Ο πόθος του πραγματοποιήθηκε. Κατάφερε να μείνει στην Ιστορία. Να ανακαλύψει «κάτι το ουσιαστικό» «ώστε να μην παραμερισθεί». Το «κάτι ουσιαστικό» που ανακάλυψε δεν ήταν τίποτε λιγότερο από την ανακάλυψη του πλανήτη της ψυχής. Τίποτε λιγότερο από τη διερεύνηση της κρυμμένης λογικής του α-συνείδητου και της αλήθειας λησμονημένων επιθυμιών μας.

Η επιφύλαξη και η καχυποψία ούτε στιγμή δεν σταμάτησαν να υπονομεύουν τη θεωρία του. Δεν είναι να απορείς.

freud6

Η ανατροφοδότηση του έργου του

Μετά τον Φρόυντ τίποτε δεν είναι όπως πριν. Στέρεα εμπεδωμένες αλήθειες για τον ψυχισμό, τη σεξουαλικότητα και την παιδική αθωότητα υφίστανται μια βίαιη ανατροπή. Το συγκροτημένο Εγώ εμφανίζεται να είναι μια αυταπάτη. Ο διχασμός του υποκειμένου, η αέναη ενδοψυχική σύγκρουση ανάμεσα στις ενορμήσεις του Ερωτα και του Θανάτου, οι μυστικές συγγένειες που ενώνουν το φυσιολογικό με το παθολογικό είναι τα ανεξίτηλα ίχνη που κληροδότησε στην κουλτούρα μας. Δραματικά αλλάζει ο τρόπος που βιώνουμε τον εαυτό μας, τον πολιτισμό μας, τον άλλον και το «άλλο» έξω από εμάς, καθώς και τον άλλον και το «άλλο» μέσα σε εμάς.

Παραδόξως όμως ακόμη και όταν οι πολέμιοι φτάνουν στο σημείο μιας κραυγαλέας υποβάθμισης και περιφρόνησης του έργου του, προβαίνοντας ακόμη και στην υλοποίηση μιας Μαύρης Βίβλου της Ψυχανάλυσης, εκείνο που μοιάζει να επιτυγχάνεται είναι η αυτο-τροφοδότηση της σημασίας του έργου του. Οσο πιο πολύ πλήττεται τόσο πιο πολύ η ανατροφοδότηση επιμένει.

Ετσι η ενεργός απουσία του Φρόυντ μοιάζει να σημαδεύει και τις απαρχές του νέου αιώνα που διανύουμε.

Το 1895 παρουσίαζε μαζί με τον Breuer για πρώτη φορά τις «Μελέτες πάνω στην Υστερία».

«Είναι δυνατόν;» αναρωτήθηκαν τότε οι αξιοσέβαστοι συνάδελφοί του. «Είναι δυνατόν;» συνέχισαν να αναρωτώνται όσο ο Φρόυντ προχωρούσε στη θεωρία του και γνωστοποιούσε τα αποτελέσματά της.

– Είναι δυνατόν να έχουν κάποιο νόημα οι α-νόητες φαντασιώσεις των υστερικών γυναικών;

– Είναι δυνατόν το σώμα να θυμάται;

– Είναι δυνατόν οι υστερικές γυναίκες να πάσχουν από αναμνήσεις;

– Είναι δυνατόν το «αθώο» παιδί να είναι ένα πολύμορφα διεστραμμένο πλάσμα;

– Είναι δυνατόν η ενόρμηση του θανάτου να εγγράφεται μέσα στον ψυχισμό και να προσδιορίζει τη συμπεριφορά μας;

– Είναι δυνατόν ασυνείδητες διεργασίες να προσδιορίζουν τις σκέψεις και τις επιθυμίες μου; Είναι δυνατόν να μην έχω τον έλεγχο της συνείδησής μου;

Οχι, δεν είναι δυνατόν, απάντησαν και έσπευσαν να θεωρήσουν το έργο του ένα «επιστημονικό παραμύθι».

Δεν ξέρω, ίσως αυτό το αλλοτινό ερώτημα «Είναι δυνατόν;» να παρεισφρύει στο συλλογικό φαντασιακό και των σημερινών επικριτών του.

Ισως η παλαιά εκείνη δυσπιστία να μην έχει ουσιαστικά ουδέποτε αρθεί. Προφανής άλλωστε παραμένει η επικινδυνότητα μιας τέτοιας «άβολης» και «διαταρακτικής» θεωρίας. Μιας θεωρίας που εξορίζει το γνωρίζον υποκείμενο από τη θαλπωρή των βεβαιοτήτων του και πλήττει θανάσιμα (χωρίς όμως να την αίρει) μια μακροχρόνια παράδοση ορθολογικής σκέψης.

freud8

Το σώμα της ψυχανάλυσης μοιάζει να είναι καταδικασμένο να μην παρακμάζει! Μια παράδοξη νεότητα μοιάζει να το περιφρουρεί από τη σήψη. Ενα παράδοξο μη-γήρας!

Ενα μη-γήρας που συναγωνίζεται σε ορμή την εμπάθεια των επικριτών του.

Ως πότε; Πόσο θα κρατήσει αυτό;

«Εκεί που είναι το Αυτό να γίνει Εγώ». Το ζητούμενο της ψυχανάλυσης. Οσο το αίτημα αυτό θα παραμένει ανοιχτό στον ορίζοντα τόσο ίσως θα παραμένει ζωντανή και η ενεργός απουσία του Φρόυντ. «Εκεί που είναι το Αυτό να είμαι εγώ» αντέτεινε ο Καστοριάδης.

Με άλλα λόγια, το ζητούμενο είναι και παραμένει η δυνατότητα ύπαρξης ενός ατόμου ικανού να στοχάζεται επάνω στις επιθυμίες και στις ενορμήσεις του. Δίχως να λογοκρίνει, δίχως να αγνοεί το δυναμικό της βίας που αυτές εμπεριέχουν, να μπορεί να αποφασίζει αν θα τις πραγματοποιήσει ή όχι. Να ρίχνει φως και να αποκωδικοποιεί τα σκοτάδια του ασυνείδητου.

Ουτοπία; Ισως.

Η σειρά μας τώρα να αναρωτηθούμε «Είναι δυνατόν;». Πόσα περιθώρια υλοποίησης μιας τέτοιας ευχής έχει σήμερα το άτομο; Στην αυγή του 21ου αιώνα η χρεοκοπία του ορθού λόγου, η αίσθηση μιας γενικευμένης απελπισίας και ανημποριάς που περιβάλλει το άτομο μοιάζει να μεταποιεί τη φράση αυτή σε έναν μακρινό, σχεδόν μεταφυσικό στόχο.

Η βαθύτατα απαισιόδοξη φύση του Φρόυντ όμως δεν ήταν εν τέλει ικανή να τον κάνει να αρνηθεί το δικαίωμα στην πίστη αυτή. Στην πίστη ότι εκεί που είναι αυτό θα είναι το εγώ.

freud5

Ρωγμή στην ψευδαίσθηση

Αξίζει λοιπόν έστω και την τελευταία στιγμή, εκεί που όλα μοιάζουν τελειωμένα, να μην εγκαταλείψει κανείς αυτή την πίστη.

Αφέλεια; Ίσως.

Η ψυχαναλυτική γνώση όμως δεν είναι μόνο μια εξοικείωση με τη σκοτεινή και αβυσσαλέα εσωτερικότητά μας αλλά παρέχει και μια δυνατότητα υπέρβασής της. Άλλωστε ως προμετωπίδα στο πιο σημαντικό του έργο, την «Ερμηνευτική των Ονείρων», που είδε το φως της δημοσιότητας στην έναρξη ακριβώς του 20ού αιώνα, ο Φρόυντ διάλεξε αυτή τη φράση: «Αν δεν μπορέσω να κινήσω τις ουράνιες δυνάμεις, θα κινήσω τις δυνάμεις του Αχέροντα».

Σε υπερφωτισμένους καιρούς όπου κυριαρχούν η λήθη του εαυτού και η απομάκρυνση από τον μέσα χώρο η αυτογνωσία που προσφέρει η φροϋδική θεωρία είναι ένας πολύτιμος οδηγός επιβίωσης.

Άλλωστε αξίζει να επισημάνουμε ότι η ψυχανάλυση είναι μια πασίγνωστη αλλά εν τέλει σχεδόν άγνωστη θεωρία, με κακοποιημένες από τη λανθασμένη χρήση έννοιες όπως «οιδιπόδειο», «σύμπλεγμα» και «λίμπιντο». Έννοιες που έχουν οικειοποιηθεί και κακοποιηθεί από τον καθημερινό λόγο δημιουργώντας μια ψευδαίσθηση γνώσης.

Από τη Φωτεινή Τσαλίκογλου, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και συγγραφέας του μυθιστορήματος «Εγώ, η Μάρθα Φρόυντ» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Πηγή: http://www.o-klooun.com/anadimosiefseis/sigkmount-froynt-o-kataktitis-tis-psyxis